صنعت نیلسازی یکی از کهنترین و شاخصترین صنایع دستی دزفول است؛ هنری با شهرت جهانی که امروزه منسوخ شده و تنها بقایایی از آخرین کارگاه آن در ساحل رودخانه دز باقی مانده است. این صنعت که روزگاری نقش مهمی در اقتصاد محلی و صادرات بینالمللی داشت، اکنون در آستانه فراموشی کامل قرار گرفته است.
رونق نیلسازی در قرن نوزدهم میلادی
بر اساس اسناد تاریخی، صنعت نیلسازی در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی به اوج شکوفایی خود رسید.
در آن دوران
- بیش از ۱۵۰ کارگاه نیلسازی در شهر دزفول فعال بود
- حدود ۲۰ کارگاه نیز در روستاهای اطراف فعالیت میکردند
- محصولات نیل دزفول به کشورهای انگلستان، آلمان، هند و چین صادر میشد
- این صنعت برای صدها نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده بود
بقایای کارگاههای نیلسازی در ساحل رودخانه دز، گواه مهارت بالای صنعتگران دزفولی در تولید رنگ نیل با کیفیتی کمنظیر است؛ تا جایی که محصولی که زمانی از هند وارد ایران میشد، بعدها از دزفول به هند صادر گردید.
گیاه نیل (وسمه)؛ پایه اصلی این صنعت
گیاه نیل یا وسمه از گیاهان بومی شمال آفریقا، اروپای جنوبی و مرکزی و آسیای غربی از جمله ایران است.
در برگهای این گیاه، مادهای رنگی با طیف سبز مایل به آبی وجود دارد که در گذشته برای
- رنگرزی پشم و نخ
- تهیه رنگ پارچه
- آرایش سنتی (رنگ ابرو و مو)
استفاده میشد.
کشت گیاه وسمه ابتدا در شوشتر رواج داشت و حدود ۲۰۰ سال پیش به دزفول نیز راه یافت و به یکی از مهمترین زراعتهای منطقه تبدیل شد.
«چِلحوضون»؛ قلب تپنده نیلسازی دزفول
در گذشته، در کنارههای رودخانه دز حوضچههای متعددی برای تبخیر و تهنشینی رنگ نیل وجود داشت که در گویش محلی به آنها «چِلحوضون» گفته میشد.
فرایند تولید نیل به این شکل بود؛
- برگهای وسمه پس از برداشت، در فضای باز و زیر نور خورشید خشک میشد
- برگهای خشکشده آسیاب میگردید
- پودر حاصل در ظروف بزرگ حاوی آب حرارت داده میشد
- مایع رنگی به حوضچههای «چلحوضون» منتقل میشد
- پس از تهنشینی، ماده لزج ته حوض جمعآوری و بهتدریج خشک میشد
امروزه متأسفانه هیچ اثری از این حوضچهها در ساحل رودخانه دز باقی نمانده است.
روایت جهانگردان و پژوهشگران خارجی
سر کنت لفتوس (W.K. Loftus)
این باستانشناس انگلیسی که بارها به دزفول سفر کرده، مینویسد؛
«در سواحل رودخانه، صدها نفر در کارگاههای رنگرزی مشغول کار هستند و در حومه شهر نیز کشت نیل در سطح وسیعی انجام میشود.»
مادام دیولافوا
او در سفر خود به دزفول در دوره قاجار مینویسد؛
«زراعت نیل و کارخانههای متعدد رنگرزی، شهر را رونق داده و نخهای رنگین فراوانی برای بافندگان فراهم میآورد.»
بارون دوبد
وی نیز از رقابت نیل دزفول با نیل هندوستان سخن گفته و به افزایش کیفیت تولید با روشهای جدید اشاره میکند.
رقابت نابرابر با نیل هندوستان و افول صنعت
با ورود رنگهای شیمیایی و صنعتی و همچنین سیاستهای استعماری، صنعت نیلسازی دزفول رو به زوال رفت.
در دورهای که انگلستان بر هند تسلط داشت
- رنگ نیل هندوستان بهصورت پودر
- با قیمتی پایینتر از نیل دزفول
- وارد بازار ایران شد
این موضوع باعث ورشکستگی بسیاری از نیلسازان دزفولی شد و پس از حذف رقبا، قیمتها دوباره افزایش یافت.
آخرین کارگاه نیلسازی؛ میراثی در خطر نابودی
عبدالرضا حسنپور، پژوهشگر صنایع دستی دزفول، با هشدار نسبت به تخریب آخرین بقایای کارگاه نیلسازی مشرف به رودخانه دز، این اثر را بخشی مهم از تاریخ صنعت نیل ایران دانست و تأکید کرد؛
- این بنا در جوار پل باستانی دزفول و سازههای آبی تاریخی قرار دارد
- ارزش ثبت ملی دارد
- در صورت مرمت، میتواند به جاذبه گردشگری صنعتی تبدیل شود
ضرورت احیا و ثبت ملی
رئیس اداره میراث فرهنگی دزفول نیز از توقف عملیات عمرانی در مجاورت این اثر خبر داد و اعلام کرد احیا و بازسازی آن نیازمند؛
- کاوشهای باستانشناسی
- شناسایی کامل مسیر کارگاه از بقعه علیمالک تا ساحل رودخانه دز
- مرمت اصولی و ایمنسازی
است.
دزفول؛ گنجینه تمدن و صنایع دستی
دزفول با پیشینهای چند هزار ساله و آثاری چون
- شهر باستانی گُندیشاپور
- پل باستانی دزفول با قدمت ۱۷۰۰ سال
- آسیابهای آبی
- تپههای باستانی چُغامیش
از مهمترین مراکز تمدنی ایران بهشمار میرود.
با این حال، از بیش از ۶۰ رشته صنایع دستی فعال در گذشته، امروز تنها حدود ۱۰ رشته باقی مانده که آنها نیز در معرض فراموشی هستند.
تحقیق و تالیف: استاد احمد افشاریان زاده
* کلیه حقوق محفوظ است
دیدگاهتان را بنویسید